Dünya nereye gidiyor? Savaşların, ekonomik krizlerin ve yapay zekânın şekillendirdiği yeni bir döneme mi giriyoruz? Peki, insanlık daha iyi bir gelecek inşa ederken bunun bedelini kim ödeyecek?

Geçtiğimiz günlerde The Economist dergisinin 2027 yılına ilişkin kapağını incelerken kendi kendime bir soru sordum: Dünya gerçekten nereye gidiyor?

Kapakta savaşlar, ekonomik belirsizlikler, siyasi gerilimler, yapay zekâ, iklim krizi ve geleceğe ilişkin çeşitli tehditler var. İnsanın içini ferahlatacak pek bir şey göremiyorsunuz.

Elbette bir derginin kapağından dünyanın geleceğini okuyamayız. Ancak o kapakta anlatılanlarla her gün haberlerde karşılaştığımız gelişmeler yan yana geldiğinde insan ister istemez düşünmeye başlıyor.

Gerçekten de dünya her geçen gün daha kötü bir yere mi gidiyor?

Hiç mi iyi bir şey olmuyor? Bilim insanları hastalıklara çareler aramıyor mu? Teknoloji hayatımızı kolaylaştırmıyor mu? İnsanlık geçmişe göre daha fazla bilgiye, üretim gücüne ve imkâna sahip değil mi?

Elbette sahip.

Öyleyse neden geleceği konuştuğumuzda umutlarımızdan çok korkularımız öne çıkıyor?

Belki de üzerinde durmamız gereken ilk mesele bu.

Geleceği mi anlatıyorlar, yoksa geleceğe mi hazırlıyorlar?

Bugün televizyonlarda, gazetelerde ve sosyal medyada sürekli yeni tehlikelerden söz ediliyor.

Bir gün üçüncü dünya savaşı ihtimali, ertesi gün küresel ekonomik çöküş, ardından büyük elektrik kesintileri, siber saldırılar, salgın hastalıklar, gıda krizleri ve kitlesel göçler...

Bütün bunları art arda dinlediğinizde ister istemez şu soruyu soruyorsunuz:

Bu senaryolar gerçekten yaşanabilecek tehlikelere karşı insanları bilgilendirmek amacıyla mı anlatılıyor, yoksa toplumların psikolojik olarak belirli koşullara hazırlanmasının bir yolu mu?

Halk arasında çok anlamlı bir söz vardır: Ölümü gösterip sıtmaya razı etmek.

Acaba korkularımız üzerinden daha önce kabul etmeyeceğimiz kararları kabul etmeye mi yönlendiriliyoruz?

Bu soruyu sormak, bütün felaketlerin önceden planlandığını iddia etmek değildir.

Ama korkunun siyasi ve ekonomik bir araç olarak kullanılabildiğini de görmezden gelemeyiz.

İnsanlar kendilerini güvende hissetmediklerinde daha fazla güvenlik talep eder. Ekonomik çöküşten korktuklarında ağır kemer sıkma politikalarına razı olabilir. Savaş ihtimali karşısında normal şartlarda karşı çıkacakları askerî harcamaları destekleyebilir.

Burada çok ince bir çizgi var.

Gerçek bir tehlikeye karşı toplumu uyarmak başka, o tehlikeyi abartarak toplumun korkularını yönetmek başka bir şeydir.

Peki, bu çizginin nerede başladığını ve nerede bittiğini kim belirleyecek?

Bence özgür basının, bağımsız bilim insanlarının ve demokratik kurumların önemi tam da burada ortaya çıkıyor.

Çünkü korkunun egemen olduğu yerde insanlar çoğu zaman düşünmekten çok korunmaya çalışır.

Oysa geleceğimizi belirleyecek kararları alırken korkudan önce bilgiye, sorgulamaya ve sağduyuya ihtiyacımız var.

Bir kurşun, milyonlarca ölüm ve değişen dünya haritası

Tarih bize büyük dönüşümlerin her zaman barış içinde gerçekleşmediğini gösteriyor.

28 Haziran 1914'te Saraybosna'da Avusturya-Macaristan tahtının varisi Franz Ferdinand ve eşi Sophie bir suikast sonucunda öldürüldü.

Suikastı gerçekleştiren Gavrilo Princip, Bosnalı Sırp bir milliyetçiydi.

Bu olay Birinci Dünya Savaşı'na giden süreci tetikledi.

Ancak milyonlarca insanın hayatına mal olan savaşı yalnızca bir suikastla açıklayabilir miyiz?

Avrupa zaten yıllardır silahlanıyordu. Büyük devletler arasında sömürge rekabeti, milliyetçi gerilimler, ekonomik çıkar çatışmaları ve askerî ittifaklar vardı.

Bir kurşun sıkıldı, ardından devletler kararlar aldı ve dünya büyük bir felakete sürüklendi.

Suikastın bütün savaşı başlatmak üzere önceden hazırlanmış bir plan olduğunu gösteren kesin tarihsel kanıtlar bulunmuyor. Fakat bu gerçek, dönemin siyasi liderlerinin ve devletlerinin savaşa giden süreçteki sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor.

Savaş bittiğinde imparatorluklar yıkılmış, sınırlar değişmiş, yeni devletler kurulmuştu.

Barış konferansları düzenlendi. Anlaşmalar imzalandı. Diplomatik törenler yapıldı.

Peki, milyonlarca insanın kaybettiği hayatları kim geri getirdi?

Cephelerde ölen gençleri, çocuklarını kaybeden anneleri, evsiz kalan aileleri, açlıkla mücadele eden insanları kim düşündü?

İkinci Dünya Savaşı'nda da benzer bir insani yıkım yaşandı. Ancak bu savaşın başlangıcını ve sorumluluğunu da kendi tarihsel koşulları içinde değerlendirmek gerekiyor. Nazi Almanyası'nın yayılmacı politikaları ve Polonya'yı işgali, Avrupa'yı yeni bir felakete sürükledi.

Savaşın ardından yine yeni bir dünya düzeni kuruldu.

Birleşmiş Milletler doğdu. Uluslararası kurumlar oluşturuldu. İnsan hakları konusunda önemli ilkeler kabul edildi.

Bunlar küçümsenecek kazanımlar değildi.

Ama bütün bu gelişmeler, savaşlarda yaşamını yitiren on milyonlarca insanın ardından gerçekleşti.

İşte benim üzerinde durduğum mesele burada başlıyor.

Yeni bir dünya düzeni kurulacaksa bunun için mutlaka eski dünyanın yıkılması mı gerekiyor? Ve her büyük dönüşümün bedelini neden çoğunlukla sıradan insanlar ödüyor?

Eski bir binayı yıkıp yenisini yapmak...

Şöyle düşünelim.

Çok eski bir eviniz var. Duvarları çatlamış, tesisatı eskimiş, çatısı akıyor. Ne kadar tamir ederseniz edin artık ihtiyaçlarınıza cevap veremiyor.

Bir gün karar veriyorsunuz: Bu evi yıkıp yerine daha sağlam, daha modern, daha güvenli bir bina yapacağım.

İlk bakışta son derece mantıklı.

Çünkü bazen eskiyi onarmak yerine yenisini yapmak daha doğru olabilir.

Peki, binayı yıkmaya başlamadan önce içeride yaşayan insanları çıkarmayacak mısınız?

Onların güvenliğini sağlamayacak mısınız?

Gidecek başka yeri olmayanlara bir çözüm bulmayacak mısınız?

Yoksa yeni binanın ne kadar güzel olacağını anlatarak eski binayı insanların üzerine mi yıkacaksınız?

İşte bugün dünya düzeni üzerine düşünürken beni asıl endişelendiren konu bu.

Ben sistemlerin değişmesine karşı değilim.

Ekonomik düzen değişebilir. Üretim biçimleri değişebilir. Teknoloji gelişebilir. Hatta bugün bildiğimiz devlet yönetimi, çalışma hayatı ve toplumsal ilişkiler bile gelecekte bambaşka biçimlere dönüşebilir.

Ancak bütün bu değişimler yaşanırken milyonlarca insanın yoksullaşması, yerinden edilmesi, haklarını kaybetmesi veya savaşların ortasında kalması kaçınılmaz bir bedel olarak mı görülecek?

Yeni bina daha sağlam olabilir.

Ama enkazın altında kalanlar için o binanın ne kadar güzel olduğunun ne önemi var?

Yapay zekâ: İnsanlığın kurtuluşu mu, yeni bir tehdit mi?

Gelelim son yılların belki de en önemli teknolojik gelişmesine: Yapay zekâ.

Açıkçası yapay zekânın neden mutlaka insanlık için bir tehdit olarak görülmesi gerektiğini sorguluyorum.

Çünkü meseleye başka bir açıdan da bakabiliriz.

İnsanların savaşmasına neden olan pek çok unsur var. İktidar hırsı, ekonomik çıkarlar, kıskançlık, kibir, açgözlülük ve üstünlük kurma arzusu...

Peki, yapay zekânın bunlara ihtiyacı var mı?

Bir yapay zekânın lüks bir otomobile, büyük bir villaya, banka hesabına veya siyasi makama ihtiyacı yok.

Acıkmıyor, susamıyor, insanlar gibi toplumsal statü arayışı içinde yaşamıyor.

Öyleyse neden dünyayı yönetmek istesin?

Burada elbette önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor.

Bugünkü yapay zekâ sistemleriyle gelecekte geliştirilebilecek, çok daha bağımsız kararlar alabilen sistemler aynı şey değil.

Ayrıca bir teknolojinin zarar verebilmesi için insanlardaki gibi kötü niyet taşıması da gerekmiyor.

Örneğin, çok gelişmiş bir yapay zekâya bir ülkenin enerji tüketimini mümkün olduğunca azaltma görevi verildiğini düşünelim.

Eğer sistemin kararları insan yaşamını ve temel ihtiyaçları koruyacak sınırlarla düzenlenmemişse, yalnızca kendisine verilen hedefi gerçekleştirmeye çalışırken hastaneleri, ulaşımı veya başka hayati hizmetleri olumsuz etkileyebilir.

Böyle bir durumda tehlike yapay zekânın insanlardan nefret etmesi değildir.

Tehlike, yanlış belirlenmiş hedefler, yetersiz denetim ve teknolojinin kontrolsüz biçimde kullanılmasıdır.

Bir başka tehlike ise çok daha tanıdık.

İnsanların bu güçlü teknolojiyi başkaları üzerinde baskı kurmak için kullanması.

Yapay zekâyla kitlesel gözetim yapılabilir. İnsanların davranışları analiz edilebilir. Gerçek görüntülerden ayırt edilmesi zor sahte videolar hazırlanabilir. Kamuoyu yönlendirilebilir. Siber saldırılar daha karmaşık hâle gelebilir.

Ama aynı teknolojiyle hastalıkların erken teşhisi geliştirilebilir, bilimsel araştırmalar hızlandırılabilir, engelli bireylerin yaşamı kolaylaştırılabilir ve tehlikeli işlerde insan emeğine duyulan ihtiyaç azaltılabilir.

Demek ki sorunun cevabı yalnızca teknolojinin kendisinde değil.

Asıl mesele, bu teknolojinin kimin elinde olduğu, hangi amaçla kullanıldığı ve onu kimin denetlediğidir.

Robotlar çalışacaksa insanlar nasıl yaşayacak?

Şimdi biraz daha ileriye bakalım.

Bugün fabrikalarda robotlar çalışıyor. Depolarda otomatik sistemler kullanılıyor. Bankacılık işlemleri dijital ortamda gerçekleşiyor. Yapay zekâ yazı yazabiliyor, görüntü oluşturabiliyor, yazılım geliştirebiliyor ve karmaşık verileri analiz edebiliyor.

Gelecekte bu sistemlerin çok daha gelişeceğini düşünmek hiç de mantıksız değil.

Peki, bir gün fabrikaların büyük bölümünde robotlar çalışırsa ne olacak?

Tarlalarda otonom makineler üretim yaparsa, kamyonlar ve otobüsler sürücüsüz hareket ederse, bürolardaki birçok iş yapay zekâ tarafından gerçekleştirilirse insanlar geçimlerini nasıl sağlayacak?

Burada asıl soru makinelerin ne kadar üretim yapabileceği değil.

Üretilen zenginliğin nasıl paylaşılacağı.

Diyelim ki bir fabrika bugün binlerce çalışanla ürettiği malları gelecekte çok daha az insanla üretebiliyor.

Bu durum insanlık için muazzam bir fırsat olabilir.

İnsanlar daha az çalışabilir. Daha fazla dinlenebilir. Ailelerine, çocuklarına, sanata, bilime ve kendilerini geliştirmeye daha fazla zaman ayırabilir.

Belki haftada beş gün yerine üç gün çalışmak yeterli olabilir.

Belki temel sağlık, eğitim, barınma ve yaşam güvencesi çok daha geniş kesimler için erişilebilir hâle gelebilir.

Ama başka bir ihtimal de var.

Üretimden elde edilen kazanç çok küçük bir kesimin elinde toplanırken milyonlarca insan işsiz ve güvencesiz kalabilir.

O zaman şu soruyu sormamız gerekecek:

Makineler herkes için üretirken ortaya çıkan refah neden yalnızca o makinelerin sahiplerine ait olsun?

Evrensel temel gelir gibi öneriler tam da bu nedenle tartışılıyor.

Fakat burada beni düşündüren daha derin bir mesele var.

İnsan hakları gerçekten evrensel olacak mı?

Yoksa ekonomik olarak üretime katkısı azalan insanların toplumsal değeri de sorgulanmaya mı başlanacak?

İnsanların yaşam hakkı, onuru ve temel ihtiyaçları çalışma gücüne veya ekonomik verimliliğine bağlı değildir.

En azından insan hakları anlayışının temelinde bu ilke vardır.

Dolayısıyla gelecekte insan emeğine daha az ihtiyaç duyulması, daha az insanın yaşamayı hak ettiği anlamına gelemez.

Nüfusun bilinçli biçimde azaltılmasının yeni teknolojik düzenin ön koşulu olduğuna dair güvenilir bir kanıt yok. Ancak teknolojik dönüşümün yaratabileceği eşitsizlikleri, sosyal dışlanmayı ve nüfus politikalarına ilişkin etik sorunları tartışmak son derece gerekli.

Çünkü bir toplumun gelişmişliği yalnızca ne kadar zenginlik ürettiğiyle değil, o zenginlikten insanların ne ölçüde yararlanabildiğiyle de ölçülmeli.

Elektrikler kesilecek, sistemler çökecek, kaos mu başlayacak?

Son zamanlarda sıkça karşılaştığımız başka senaryolar da var.

Büyük elektrik kesintileri yaşanacağı, bankacılık sistemlerinin duracağı, internetin çökeceği, siber saldırıların ülkeleri felç edeceği söyleniyor.

Bunların hepsini hayal ürünü olarak görmek doğru olmaz.

Çünkü günümüz dünyasında enerji, iletişim, sağlık, ulaşım ve finans sistemleri birbirine son derece bağımlı.

Büyük bir elektrik kesintisi yalnızca evlerimizin karanlıkta kalması demek değil.

Hastanelerin, haberleşmenin, ödeme sistemlerinin, lojistiğin ve günlük yaşamın pek çok alanının etkilenmesi demek.

Siber saldırılar da gerçek bir güvenlik sorunu.

Ancak olası riskleri anlatmakla, bunların belirli bir tarihte mutlaka gerçekleşeceğini ileri sürmek arasında büyük fark var.

Bir ülkenin siber saldırıya karşı hazırlık yapması, o saldırının önceden planlandığını göstermez.

Aynı şekilde bir derginin kapağında kriz sembollerinin bulunması, o krizlerin gizlice kararlaştırıldığı anlamına gelmez.

Yine de başka bir soruyu sormaktan vazgeçmemeliyiz.

Bir kriz ortaya çıktığında bundan kimler zarar görüyor, kimler kazanç sağlıyor ve kriz sonrasında hangi siyasi kararlar alınıyor?

Çünkü krizlerin tamamı planlanmış olmasa bile bazı çevreler krizleri kendi çıkarları doğrultusunda kullanabilir.

Bunu sorgulamakla her olayın arkasında gizli bir plan bulunduğunu varsaymak aynı şey değildir.

Bence sağlıklı düşünmenin yolu da bu ayrımı korumaktan geçiyor.

Üçüncü Dünya Savaşı, kıtlık ve büyük göçler kaçınılmaz mı?

Bugün dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan çatışmalar, nükleer silahlar, iklim değişikliği, enerji rekabeti ve ekonomik kırılganlıklar geleceğe ilişkin kaygıları artırıyor.

Üçüncü Dünya Savaşı ihtimalini konuşmak bile insanı ürkütüyor.

Çünkü böyle bir savaşın günümüz teknolojisiyle yaratabileceği yıkım, geçmişte yaşananlardan çok daha ağır olabilir.

Ancak savaş ihtimalinin bulunması, savaşın kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez.

Aynı şey kıtlık, salgın hastalıklar ve kitlesel göçler için de geçerli.

İklim değişikliği tarımsal üretimi zorlaştırabilir. Savaşlar gıda ve enerji tedarikini kesintiye uğratabilir. Ekonomik krizler yoksulluğu derinleştirebilir.

Fakat bu risklerin büyüklüğü, alınacak önlemlerle de yakından bağlantılıdır.

İnsanlık tarım teknolojilerini geliştirebilir, sağlık sistemlerini güçlendirebilir, enerji kaynaklarını çeşitlendirebilir ve uluslararası iş birliğini artırabilir.

Burada doğayla insanın sorumluluğunu birbirinden ayırmak gerekiyor.

Depremler, bazı doğal afetler ve hastalıkların ortaya çıkışı insan iradesinden bağımsız olabilir.

Ama savaş başlatmak, sağlık sistemlerini ihmal etmek, çevreyi tahrip etmek veya insanların açlık karşısında korunmasını sağlayacak politikaları uygulamamak insan kararlarıyla ilgilidir.

Doğa bazen felaketlere yol açar.

İnsan ise kimi zaman o felaketlerin sonuçlarını ağırlaştırır, kimi zaman da bilim ve dayanışmayla hafifletir.

Bu nedenle dünyanın geleceğini yalnızca doğanın veya yalnızca siyasi güçlerin belirlediğini düşünmek eksik kalır.

Peki, insanlık adına hiç mi güzel şeyler olmuyor?

Bütün bu karanlık ihtimalleri konuştuktan sonra başlangıçtaki soruma geri dönmek istiyorum.

Gerçekten hiç mi iyi bir şey yok?

Var. Hem de küçümsenemeyecek kadar çok.

Bir zamanlar ölümcül olan pek çok hastalık bugün tedavi edilebiliyor veya kontrol altında tutulabiliyor.

Aşılar, antibiyotikler, gelişmiş cerrahi yöntemler ve erken teşhis teknolojileri milyonlarca insanın yaşamını değiştirdi.

Dünyanın farklı bölgelerinde yaşam süresi geçmiş yüzyıllara göre önemli ölçüde uzadı. Çocuk ölümlerinde uzun vadede büyük azalmalar yaşandı.

Yenilenebilir enerji teknolojileri gelişiyor. Güneş ve rüzgâr enerjisi daha geniş alanlarda kullanılabiliyor.

Bilim insanları genetik hastalıkları, kanseri, nörolojik rahatsızlıkları ve yaşlanmanın biyolojik süreçlerini daha iyi anlamaya çalışıyor.

Yapay zekâ bilimsel araştırmalara yeni imkânlar sunuyor.

Üstelik bugün sıradan bir insanın cep telefonuyla erişebildiği bilgi miktarı, geçmişte birçok hükümdarın veya devlet yöneticisinin ulaşabileceğinden çok daha fazla.

Bunlar gerçek ilerlemeler.

Ancak bütün bu gelişmelerin yanında milyonlarca insanın hâlâ temiz suya, yeterli beslenmeye, sağlık hizmetlerine ve güvenli bir yaşama ulaşamaması da gerçek.

İşte insanlığın çelişkisi burada.

Bir yanda başka gezegenlere ulaşmayı hedefliyoruz, diğer yanda dünyamızdaki bütün çocukların açlıktan korunmasını sağlayamıyoruz.

Bir yanda insan zekâsını taklit eden makineler geliştiriyoruz, diğer yanda birbirimizi anlamakta zorlanıyoruz.

Teknolojik gelişme ile insani gelişme her zaman aynı hızda ilerlemiyor.

Belki de geleceğin en önemli meselesi bu iki gelişmeyi birbirine yaklaştırmak olacak.

Yeni dünya daha güzel olabilir mi?

Bence olabilir.

Hatta insanlık tarihine baktığımızda bunun için pek çok neden de var.

Ama kendiliğinden olmayacak.

Yapay zekânın gelişmesi tek başına adalet getirmeyecek.

Robotların çoğalması kendiliğinden yoksulluğu ortadan kaldırmayacak.

Ekonominin büyümesi, herkesin daha iyi yaşayacağı anlamına gelmeyecek.

Bunların gerçekleşmesi için siyasi iradeye, hukuka, demokratik denetime, sosyal haklara ve toplumsal dayanışmaya ihtiyaç var.

Yeni bir dünya kurulacaksa önce şu soruların cevaplanması gerekiyor:

Bu dünyada insanın değeri ne olacak?

Çalışamayan veya çalışmasına ihtiyaç duyulmayan insanlar nasıl yaşayacak?

Teknolojinin ürettiği zenginlik kimlere ait olacak?

Devletler insanları korumak için mi daha güçlü olacak, yoksa insanları daha fazla kontrol etmek için mi?

Ve belki de hepsinden önemlisi, yeni düzen kurulurken insanların özgürlükleri, hakları ve onurları korunabilecek mi?

Bana göre yeni bir dünya düzeninin başarısı, ne kadar gelişmiş robotlar ürettiğiyle veya ne kadar güçlü ekonomiler oluşturduğuyla ölçülmemeli.

Asıl ölçü, sıradan insanların hayatını ne kadar iyileştirdiği olmalı.

Bir annenin çocuğunun geleceğinden korkmadan yaşayabilmesi, bir işçinin emeğinin karşılığını alabilmesi, yaşlı bir insanın yoksulluk kaygısı taşımaması, bir çocuğun savaş yerine okul görmesi...

Bütün teknolojik ilerlemelerin sonunda ulaşmamız gereken yer burası değil mi?

Son söz: Enkazın altında insan kalmasın

Gelecekte neler yaşayacağımızı kesin olarak bilmiyoruz.

Belki büyük ekonomik dönüşümler göreceğiz. Belki bugün alıştığımız birçok meslek ortadan kalkacak, yerlerine yenileri doğacak.

Belki yapay zekâ hayatımızın vazgeçilmez bir parçası hâline gelecek.

Belki yeni siyasi dengeler kurulacak, uluslararası kurumlar değişecek ve dünya bugünkünden çok farklı bir düzene geçecek.

Bütün bunlar mümkün.

Ancak değişimin kaçınılmaz olması, onun mutlaka acılarla gerçekleşmesi gerektiği anlamına gelmez.

Eski bir binayı yıkıp yerine daha güzelini yapmak istiyorsak önce o binanın içinde yaşayanları düşünmek zorundayız.

Çünkü önemli olan yalnızca yeni binanın ne kadar sağlam olacağı değildir.

Önemli olan, o bina yükselirken kimsenin enkazın altında kalmamasıdır.

Ben geleceğin mutlaka kötü olacağına inanmak istemiyorum.

İnsanlığın bilimle, akılla, vicdanla ve dayanışmayla daha güzel bir dünya kurabileceğine inanmak istiyorum.

Ama bunun için yalnızca teknolojinin gelişmesi yeterli değil.

İnsanın da gelişmesi gerekiyor.

Belki de insanlığın önündeki en büyük sınav, kendisinden daha akıllı makineler üretmek değil, elindeki büyük gücü daha adil ve daha insanca kullanmayı öğrenmek olacak.

İnsanlık gelecekte nelere maruz kalacak, hep birlikte göreceğiz.

Umarım bütün bu dönüşümlerin sonunda hayat gerçekten çok daha güzel olur.

Çünkü insanlığın gerçek ilerlemesi, inşa ettiği yeni dünyanın büyüklüğüyle değil, o dünyayı kurarken geride bırakmadığı insanların sayısıyla ölçülmelidir.